Open Access Open Access  Restricted Access Subscription Access

कृषि-पराशर ग्रंथातील उत्सव आणि पूजनविधी

Aaryaa Joshi

Abstract


कृषि-पराशर हा पराशरांनी लिहिलेला शेतीविषयक ग्रंथ म्हणून मान्यता पावलेला आहे. प्राचीन भारतीय कृषीशास्त्राचा तो एक महत्वाचा ग्रंथ म्हणून ओळखला जातो. या ग्रंथाच्या शैलीवरून ते ८ व्या शतकातील असावा असे मानले जाते.* (डॉ. वर्णेकर श्रीधर भास्कर, १९८८,संस्कृत  वाङ्ग्मय कोश (द्वितीय खंड), प्रकाशक- भारतीय भाषा परिषद , कलकत्ता . पृ.८०)

कृषि-पराशर या ग्रंथाचा लेखक पराशर  कोण असावा याविषयीही मतभिन्नता आहे,तथापि वैदिक काळातील सूक्तद्रष्टा पराशर हा या ग्रंथाचा कर्ता नाही असेही अभ्यासक मानतात.

भारतीय संस्कृती ही प्रामुख्याने कृषी संस्कृती आहे. सर्व प्राणिमात्रांची मूलभूत गरज म्हणजे अन्न. त्यामुळे मानवी जीवनात अन्न-धान्याचे महत्व अविवाद्य असल्याने आपल्या पूर्वजांनी त्यासंबंधी विशेष विचार केलेला आढळून येतो.

सदर ग्रंथात सामान्यत: पावसाचे – वादळवार-याचे अंदाज,पशुधनाचे व्यवस्थापन,बीजाची निवड वा जोपासना,जलाचे व्यवस्थापन, अशा विविध विषयांवर मार्गदर्शन केलेले आहे. मानवी जीवनात दैनंदिन व्यवहारातही परमेश्वराचे आशीर्वाद घेउनच एखाद्या कार्याचा आरंभ करण्याची परंपरा आहे. सदर ग्रंथातही शेतीविषयक कामांची सुरुवात करताना पूजनाचे काही विधी सांगितले आहेत. तसेच भक्तीखेरीज  मानवी समूह  हा उत्सवप्रिय असतो. समूहाने एकत्रितपणे साजरे करण्याचे शेतीसंदर्भातील काही उत्सवही या ग्रंथात सांगितले आहेत.

            सदर निबंधात कृषि-पराशर या ग्रंथात दिलेल्या शेतीशी संबंधित काही पूजाविधी आणि उत्सव यांच्याविषयी चर्चा करण्याचा प्रयत्न केला आहे.आधुनिक काळातही केल्या जाणा-या कृषी संस्कृतीतील वेळ अमावास्या,पोळा यासारख्या सणांचा उगमही या प्राचीन सणांमध्ये आहे म्हणून या अभ्यासाचे महत्व विशेष आहे.


Keywords


कृषि-पराशर, उत्सव, पूजनविधी

Full Text:

PDF

References


१. अथ कार्तिक संक्रान्त्या क्षेत्रे च रोपयेत नलं |

केदारेशानकोणे च सयत्नं कृषक: शुचि: ||

ततो गन्धश्च मालैश्च धूपैश्च सुमनोहरै: |

पूजयित्वा नलं तत्र पूजयेत् धान्यवृक्षकान् ||

दधि भक्तं च नैवेद्यं पायसं च विशेषत: |

ततो दद्यात् प्रयत्नेन ताला स्थिस्स्य मेव च ||

बालका: तरुणावृद्धा ये चान्ये धान्यवृक्षका: |

ज्येष्ठा वापि कनिष्ठा वा सगदा निर्गदाश्च ये ||

आज्ञया हि सुषेणस्य राघवस्य पृथोरपि |

ताडिता नलदण्डेन सर्वे स्यु: समपुष्पिताः ||

समपुष्पत्वमसाद्य शीघ्रं फ़लन्तु निर्भरम् |

सुस्था भवन्तु कृषका धनधान्यसमन्विता: ||

प्रोपयित्वा नलं क्षेत्रे मन्त्रेणानेन च क्रमान् |

धान्यवृद्धी परां प्राप्य नन्दन्ति कृषका जना: ||

नल तु घटसंक्रान्त्या क्षेत्रे न् रोपयन्ति ये |

अस्मा बन्ध्य पुष्पाश्च तेषां स्यु: धान्यजातय: ||

(कृषि पराशर -१९८ ते २०५ )

२.लोहिया शैला , २०२२,भूमी आणि स्त्री,गोदावरी प्रकाशन

३.स्मर्तव्यो वासव: शुक्र: पृथुराम: पराशर: |

संपूज्याग्निं द्विजं देवं कुर्यात् हल प्रसारणम् ||

कृष्णौ वृषौ हल श्लाघ्यौ रक्तौ वा कृष्णलोहितौ |

मुखपार्श्वौ तयोः लेप्यौ नवनीतै घृतेन वा ||

उत्तराभिमुखो भूत्वा क्षीरेनार्घ्यं निवेदयेत् |

शुक्लपुष्प समायुक्तं दधिक्षीर समन्वितम् |

सुवृष्टी कुरु ! देवेश गृहाणार्घ्यं शचीपते ||

निविष्टो विष्टरे भक्त: संस्थाप्य जानुनी क्षितौ |

प्रणमेद् वासवं देवं मन्त्रेणानेन कर्षक: ||

निर्विघ्नं सस्य संपत्तिं कुरुदेव नमोस्तुते ||

ततो द्द्याश्च नैवेद्यं घृतपूर्णं प्रदीपकम् |

सस्य संपत्तये अवश्यं स्घ्नाय मरुत्वते ||

(कृषि पराशर -३३ ते ३९ )

४. शुनं वाहा: शुनं नर: शुनं कृषतु लाङ्गलम् |

शुनं वरत्रा बन्ध्यन्तां शुनमष्टामुदिङ्गय || ऋग्वेद ४.५७.४

५. हिमवारि निषिक्त्सस्य बीजस्य तन्मना: शुचि: |

इन्द्रं चित्ते समाधाय स्वयं मुष्टित्रयं वपेत् ||

कृत्वा धान्यस्य पुण्याहं कृषको दृष्टमानस:|

प्रान्ग्मुख: कलश धृत्वा पठेन्मन्त्र मनुत्तमम् ||

वसुन्धरे महाभागे बहुशस्य फ़लप्रदे |

देवराज्ञि नमोस्तुते शुभगे सस्यकारिणी ||

रोहन्तु सर्वसस्यानि काले देव: प्रवर्षतु |

सुस्था भवन्तु कृषका धनधान्य समृद्धिभि: ||

कृत्वा तु वपनं क्षेत्रे कृषकान् घृतपायसै: |

भोजयित्वा सुभोज्येन निर्विघ्ना जायते कृषिः || (कृषि पराशर १७७ – १८१ )

६. ततो मार्गे तु संप्राप्ते केदारे शुभवासरे |

धान्यस्य लवणं कुर्यात् सादध् मुष्टीद्वयं शुचि: ||

गन्धै: पुष्पैश्च नैवेद्य धूपैश्च धान्यवृक्षकान् ||

पूजयित्वा यथान्यायमीशाने लवनं चरेत् || कृषि पराशर २०६-२०७

७.कृत्वा तु खननं मार्गे समं गोमय लेपितम् |

आरोपणीयो यत्नेन तत्र मेधि: शुभे अहनि ||

स्त्री नाम्ना कर्षकै: कार्यो मेधि वृश्चिक भास्करे |

मेधेर्गुणेन कृषक: सस्यवृद्धिमवाप्नुयात् ||

न्यग्रोध: सप्तपर्णाश्च गम्भारी शाल्मली तथा |

औदुम्बरी विशेषेण अन्या वा क्षीरवाहिनी ||

वटादीनामभावे तु कार्या स्त्री नाम अधारिका |

वैजयन्ती समायुक्तौ निम्बसर्प परक्षित: ||

धान्य केशर संयुक्त तृणकर्कटकान्वित:

अर्चितो गन्धपुष्पाभ्यां मेधि: सस्य सुखप्रद: || कृषि पराशर २१४ ते २१८

८. लोहिया शैला , २०२२,भूमी आणि स्त्री,गोदावरी प्रकाशन

९.ॐ धनदाय सर्वलोकहिताय देवि मे धनं स्वाहा |

ॐ नवधुर्येसहे देहि मे धनं स्वाहा ||

लिखित्वा तु स्वयं मन्त्रं धान्यागारेषु निक्षिपेत् |

समृद्धिं च परां कुर्यात् ततो लक्ष्मी प्रपूजयेत् || ४३||

१०. गोपूजां कार्तिके कुर्यात् लगुड प्रतिपत्तिथौ |

बद्ध्वा श्यामलता शृङ्गे लिप्त्वा तैलहरिद्रया ||

कुंकुमैश्च चन्दनै अपि कृत्वा चाङ्गे विलेपनं |

उद्यम्य लगुडं हस्ते गोपाला: कृतभूषणा : ||

ततो वाद्यैश्च गीतैश्च मण्ड्यित्वाम्बरादिभि: |

भ्रामयेयु: वृषं मुख्यं ग्रामे गोविघ्नशान्तये ||

गवां अङ्गे ततो दद्यात् कार्तिकप्रथमे दिने |

तैलं हरिद्रया युक्तं मिलित्वा कृषकै: सह ||

तप्तलोहं दिने तस्मिन् गवां अङ्गेषु दापयेत् |

छेदनं च प्रकुर्वीत लाङ्गुलक च कर्णयो: ||

सर्वा: गोजातय: सुस्था भवन्त्येते न् तद्गृहे |

नानाव्यधि विनिर्मुक्ता वर्षमेकं न् संशय: || ९९-१०४

११.अखण्डीते ततो धान्ये पौषे मासि शुभे दिने |

पुष्ययात्रां जना: कुर्यु: अन्योन्यं क्षेत्रसंन्निधौ ||

परमान्नं च तत्रैव व्यञ्जनै: मत्स्य मासकै: |

निरामिशै: तथा दिव्यै: सहिङ्गु मरीचान्वितै: ||

दधिभिश्च तथा दुग्धै: राज्यपायसपानकै: |

नाना फ़लैश्च मूलैश्च मिष्टपिष्टक विस्तरै: ||

एभि: सुढोकितं कृत्वा तदन्नं कदलीदले |

भोजयेयु: जना: सर्वे यथावृद्ध पुर: सरा: ||

आचम्य च तत: तत्र चन्दनैश्च चतु:समै: |

अन्योन्यं लेपनं कुर्युः तेलै: पक्वै: सुगन्धिभि: ||

कर्पूरवासितं दिव्यं ताम्बूलं गन्धपूरितम् |

भक्षयेयु: ततो अन्योन्यं परिधाय नवांबरम् ||

पुष्पै: आभरणं कृत्वा नमस्कृत्य शचीपतिम् |

गीतै: नृत्यै : च वाद्यै : च कुर्यु: तत्र महोत्सवम् ||

ततश्च हर्षिता: सर्वे मन्त्रं श्लोकचतुष्टयम् |

हस्त संपुटकं कृत्वा पठेयु: वीक्ष्य भास्करम् ||

क्षेत्रे च अखण्डीते धान्ये पुष्ययात्रा प्रभावत: |

अस्माभि: मानिता सर्वै: सास्मान् पातु शुभप्रदा ||

कर्मणा मनसा वाचा ये चास्माकं विरोधिन: |

सर्वे ते प्रशमं यान्तु पुष्ययात्रा प्रभावत: ||

हिताय सर्वलोकानां पुष्ययात्रा मनोहरा|

पुरा पराशरेणेयं कृता सर्वार्थसाधिनी ||

पुष्ययात्रां न् कुर्वन्ति ये जना धन गर्विता: |

न् विघ्नोपशमस्तेषां कुत: तद् वत्सरे सुखम् ||२२१ ते २३६


Refbacks

  • There are currently no refbacks.


Copyright (c) 2017 Aaryaa Joshi